01/05/2023 Pazartesi Köşe yazarı R.A

Dün (30 Nisan 2023 Pazar günü), 30 Nisan-07 Mayıs tarihlerini içine alan Tâcikistân ve Özbekistân seferimizin ilk durağı olan Tâcikistân’ın başşehri Duşanbe’ye geldik, bir gece orada kaldık; en büyük âlim ve velîlerden Yakûb-i Çerhî hazretlerini ziyâretle şereflendik; bugün de (01 Mayıs 2023 Pazartesi) Özbekistân’a geçtik. Biz, daha önce, 6 defa Özbekistân’a, 5 defa Kazakistân’a, 3 defa da Hindistân’a gittik; ama Tâcikistân’a ilk defa gelme fırsatı bulabildik.

Bilindiği gibi, Tâcikistân, Orta Asya’da yer alan bir devlettir. Doğuda Çin, güneyde Afganistân, batı ve kuzeyde Özbekistân ve Kırgızistân’la çevrili Tacikistân toprakları, Asya’nın dağlık iç kesimlerinde yer alır.

Nasıl ki, Özbekistân: Özbekler, Kazakistân: Kazaklar, Kırgızistân: Kırgızlar, Türkmenistân: Türkmenler diyârı, yurdu, memleketi demek ise, Tâcikistân da Tâcikler yurdu demektir.

“Tacik”ler, Asya’da yaşayan kavimlerdendir. Önceleri Araplar için “Tacik” denilirken, sonraları Acemler “Tacik” olarak isimlendirilmişlerdir. Dîvânü Lüğati’t-Türk ve Kutadgu Bilig’de “Tacik=İranlı” mânâsında kullanılmıştır.

Günümüzde Tacikistân Cumhûriyetinin çoğunluğunu teşkîl eden Tacikler, buranın dışında, Surhanderya, Kaşkaderya, Fergana, Endicân (Andicân), Namangan (Nemengân), Semerkant, Buhârâ, Kazakistân ve Afganistân’da yaşamaktadırlar.Çoğunluğu Ehl-i sünnet Müslümânlardır.

Fars dillerine mensup olan Tacikçe, ana çizgileriyle günümüz Farsçasına yakın ise de, onda eski Farsçanın özellikleri daha çok vardır. Tacikçede ayrıca Özbeklerin konuştuğu Türkçenin de büyük tesîri görülür.

Komünist devrimine kadar Arap (İslâm) harflerini kullanan Tacikler, sonradan baskıyla, Kiril alfabesini kullanmaya başlamışlardır.

İran kökenli bir halk olan Tacikler, mîlâttan önce sırasıyla Perslerin, Büyük İskender’in ve onun ardından kurulan devletlerin hâkimiyetleri altında kaldılar.

Yedi-sekizinci asırlar arasında Müslümân Araplar, Taciklerin yaşadıkları bölgeleri fethettiler ve buralara “Mâverâünnehir” ismini verdiler.Kısa zamanda Müslümânlığı kabûl eden Tacikler, bölgeye hâkim olan Türklerin kültür ve dillerinden büyük ölçüde etkilendiler.

Tacikler, 15. asırdan 18. asrın ortalarına kadar, Buhârâ Hânlığının hâkimiyeti altında yaşadılar.

Daha sonra Ceyhûn Irmağının güneyinde ve güneybatısındaki toprakları ele geçiren Afgânlar, Taciklere hâkimiyetlerini kabûl ettirdiler.

Tacik topraklarının büyük bölümü 1860’lı yıllarda Rusların eline geçti. Buhârâ Hânlığı ise, 1868’de Rusya’nın hâkimiyetini kabûl etti.

Rusya’daki 1917 Ekim Devriminden sonra, Taciklerin yaşadığı toprakların bir bölümü 1918 Nisan’ında kurulan “Türkistân Sovyet Sosyalist Cumhûriyeti”ne bağlandı. Bugünkü Tacikistân topraklarının büyük bir bölümünü içine alan “Buhârâ Hânlığı”nda 23 Ağustos 1920’de yönetime el koyan devrimciler, Ekim ayında “Buhârâ Sovyet Halk Cumhûriyeti”ni kurdular. Devrimciler, 1921 başlarında Duşanbe ve Kulyab’ı ele geçirdiler. [Konumuza inşâallah yarın devâm edelim.]