17/07/2020 Cuma Köşe yazarı V.T
İctihâd makamına lâyık olanlar...
İlimleri derin, yüksek derecedeki âlimler ictihâd ile
emrolunmuşlardır.
Abdullah bin Ferrûh Kayrevânî hazretleri Mâlikî fıkıh âlimidir. 115 (m.
733)’de Endülüs'te (İspanya) doğdu. Ailesi, kendisi çok küçükken Tunus’ta
Kayrevan'a göç etti. Burada zamanın büyük âlimlerinden ilim tahsil ettikten
sonra Medine'ye giderek İmam Mâlik'in derslerinde devam etti ve ilimde yüksek
derecelere kavuştu. Oradan Kahire'ye gitti ve 176'da (m. 792) burada vefat
etti. Buyurdu ki:
İctihâd, âyet-i kerimelerden ve hadis-i şeriflerden, manaları açıkça
anlaşılmayanları, açıkça bildiren diğer ahkâm-ı şer'iyyeye kıyas ederek,
benzeterek, bunlardan yeni hükümler çıkarmaya uğraşmak, çalışmak demektir.
Meselâ anaya, babaya itaati emreden âyet-i kerimenin meâl-i âlîsi, (Onlara, öf
demeyin!)dir. Dövmekten, sövmekten bahsedilmemiş, bunların en hafîfi olan öf
kelimesi açıkça bildirilmiştir. Müctehidler, dövmenin, sövmenin ve hakâret
etmenin elbette haram olacağını ictihâd etmişlerdir.
Birçok âyet-i kerimelerden, ilimleri derin olan yüksek derecedeki âlimlerin
ictihâd ile emrolundukları anlaşılmaktadır. O hâlde, ehliyeti ve liyâkati ve
ilimde ihtisası tam olanların, yâni manaları açıkça anlaşılmayan âyet-i kerime
ve hadis-i şeriflerin içlerinde saklı bulunan ahkâmı ve mes'eleleri, mefhûmen,
mantûkan, delâleten anlayabilecek kuvvet ve kudrette olanların ictihad etmesi
farzdır.
İctihad makamına lâyık olabilmek için, birçok kayıt ve şartlar vardır. Evvelâ Arabî yüksek ilimleri tamamen bilmekle berâber, Kur'ân-ı kerimin hepsi ezberinde olmak, sonra, âyet-i kerimelerin mana-i murâdîsini, mana-i işârisini, mana-i zımnî ve iltizâmîsini bilmek ve âyet-i kerimelerin, indiği zamanları ve sebepleri ve ne hakkında geldiklerini, küllî, cüz'î olduklarını, nâsih, mensûh olduklarını, mukayyed ve mutlak olduklarını ve bunlar gibi diğer vechelerini ve kırâet-i seb'a ve aşereden ve kırâet-i şâzzeden nasıl istihrâc edildiklerini bilmek, her hadisin ne zaman ve ne için söylendiğini ve şümûl derecesini, hangi hadisin diğerinden evvel veya sonra olduğunu, âit oldukları cihetleri, hangi vak'a ve hâdise üzerine söylendiklerini ve kimler tarafından nakil ve rivayet edildiklerini ve bunların her birinin hâl tercümelerini bilmek, fıkıh ilminin üsûl ve kâidelerine vâkıf olmak, oniki ilmi, âyet-i kerimelerin ve hadis-i şeriflerin rümûz ve işaretlerini, sûrî ve mânevi tefsîrlerini anlayıp kavrayabilecek ayrı bir irfâna, nûr-i îman ve itmi'nân ile dolu münevver ve muaffâ bir kalb ve vicdâna sahip bulunmak lâzımdır.