08/04/2025 Salı Köşe yazarı R.A
Özbekistân'a dâir birkaç kelime...
Türkistân nüfûsunun ana dili Türkçe olup, Özbek,
Kazak, Kırgız, Karakalpak Türkmen lehçeleri konuşulur.
Dün birazcık bahsetmeye
çalıştığımız Türkistân’da bugün, beş idârî bölüm mevcut olup bunlar:
Kazakistân, Kırgızistân, Tâcikistân, Türkmenistân ve Özbekistân’dır. Günümüz
Türkistân’ında 246 şehir mevcuttur. Semerkand bundan 2.500 yıl önce
kurulmuş eski bir yerleşim yeridir. Taşkent, Oş, Merv, Buhârâ, Tirmiz gibi
vilâyetlerin de iki bin yıllık mâzîleri vardır.
Sovyet rejimi, birçok yeni şehir
inşâ etme yoluna gitmiştir. Endüstri yerleşme merkezleri olan bu yeni şehirler,
Türkistân şehirciliğine benzememekte ve yerleşim tarzlarına uymamaktadır. Bu
yönüyle Türkistân’da, eski ve yeni yerleşim merkezlerini ayırt etmek gâyet
kolaydır. Ayrıca eski yerleşim yerlerinde, târihe bağlılık ve mâzîyi yaşatma
gayretlerinin daha fazla olduğu dikkatlerden kaçmamaktadır.
Türkistân nüfûsunun ana dili
Türkçe olup, Özbek, Kazak, Kırgız, Karakalpak Türkmen lehçeleri konuşulur. Bu lehçelerden teşekkül eden Türkçe, nüfûsun
%90’ı tarafından konuşulan dildir. Bunun dışında %10 halkın konuştuğu dil Tâcik
dili olup, o da Türkçenin bir lehçesi gibidir. Türkistân Türkçesine, Çağatay
Türkçesi de denmektedir.
Türk dilini inceleyen ilk Türk
âlimi Mahmûd Kaşgarî’dir. Türkistânlı
lenguistikçi (dil bilgini) olan Kaşgarlı Mahmûd’un 11. yüzyılda
yazdığı “Dîvânü Lügâtit-Türk” adlı eseri, Türk dili sözlüğü
niteliğindedir.
Târih boyunca, bölgede, pekçok
İslâm âlimi, ilim adamı, evliyâ, önemli şahsiyetler yetişmiştir. Bunlardan
bazıları şunlardır:
İmâm-ı Buhârî: Meşhûr hadîs âlimi (Hadîs âlimlerinin en
büyüğü)... İmâm-ı Tirmîzî: Meşhûr hadis âlimi (Kütüb-i
sittenin 4.sünün müellifi)... İmâm-ı Mâtürîdî: Ehl-i Sünnet
i’tikâdının 2 büyük imâmından biri... İmâm-ı Serahsî: Meşhûr
Hanefî fakîhi, İslâm hukûkçusu... Silsile-i aliyye büyüklerinden
12 tanesi Özbekistân’dadır... Timûr Hân gibi, 27 devleti
harîtadan silen bir cihângîr Özbekistân’dadır... Uluğ Bey: Meşhûr
astronom ve âlim (Timur Hân’ın torunu, 36 sene sultânlığı var)... El-Bîrûnî: Matematik
ve astronomi âlimi... Hârezmî: Cebir ilminin kurucusu...
Türkistân’da yetişen daha nice
meşhûr zevâtı sayabiliriz. Onlardan bazılarını, inşâallah önümüzdeki hafta
yazacağımız 2 makâlemizde ele alalım.
Türkistân; Batı Türkistân, Doğu Türkistân, Afgân Türkistân’ı
yâhut Güney Türkistân ve Îrân Türkistân’ı olmak üzere dört bölüm hâlinde incelenmektedir.
Batı Türkistân; Türkmenistân, Özbekistân, Tâcikistân,
Kırgızistân, Kazakistân topraklarıdır. Yüzölçümü 3.999.400
km2dir… Batı Türkistân’da bu beş devlet, 1991 yılına kadar Sovyet
Sosyalist Cumhûriyetler Birliğine dâhil otonom devletlerdendi.
Doğu Türkistân, Çin Halk Cumhûriyeti hudûdu içerisindedir. Doğu
Türkistân, târihte ilk Türk Devleti olarak bilinen Hun İmparatorluğundan
îtibâren birçok büyük Türk Devletinin çekirdeğini teşkil eder. Göktürk Devleti,
Uygur Devleti, Karahânlı Devleti bunların en meşhûrlarındandır.
Güney Türkistân (Afgân
Türkistân’ı), Afgânistân hudûdu içinde
olup Afgânistân’ın kuzeyindedir. Afgân Türkistân’ının en büyük şehri “Mezâr-ı
şerîf”tir.
Îrân
Türkistân’ı da,
Îrân hudutları içinde olup Îrân’ın Estarâbâd ve Deregiz vilâyetlerini içine
alır...