08/01/2025 Çarşamba Köşe yazarı H.Y
Fâsit satışla kazanılan mallar
Aslı dine uygun olan,
fakat sıfatı dinin aradığı şartlara uygun olmayan
satışlara "Fâsit satış" denir.
İslamiyet
ve çalışma hayatı -16-
Dinimizin,
yenilmesini ve kullanılmasını haram saydığı mallardan birisi de (Fâsit
satış) ile kazanılan mallardır. İslâmiyetin mal saydığı ve
kullanılmasına izin verdiği, aslında sahîh olan satıştır. Fakat satılan malın
bedeli, kullanılması helal olmayan mallardan birisi olan veya satılan malın
veya bedelinin miktarı ve vasıfları belli olmayan, veresiye satışlarda ise,
bedelinin ödeme zamanı bilinmeyen satışlara (Fâsit satış) denir.
Bunlar, aslı dine uygun olan, fakat sıfatı dinin aradığı şartlara uygun olmayan
satışlardır.
Aşağıdaki
satışlar fâsit olan alışverişlerdir:
1. Kıyemî olan,
çarşıda-pazarda benzeri bulunmayan, bulunsa bile fiyatı aynı olmayan bir
malın iki tanesinden hangisini istersen al diyerek satmak fâsittir. Müşteri
hangisini istersem onu alırım derse, muhayyer olarak câiz olur.
2. Fiyatı, semen belli
olmazsa, meselâ, bu malı aldığım fiyata veya hakîki kıymetine veya piyasadaki
kıymetine veya filân kimsenin aldığı fiyata deyip de, cinsi ve miktarı
söylenmez ise, satış fâsit olur. Satılan malın fiyatı, göstermekle veya miktarı
ve cinsi söylenmekle malûm olur. Yalnız, ekmek, gazete gibi, kıymeti ilân
edilen ve satanın arzusu ile değişmeyen şeylerde, fiyatı bildirmeden satış
sahîh olur.
3. Ağacın vereceği meyveyi
veya tarlanın vereceği mahsûlü, oluncaya kadar yerinden ayırmamak şartı
ile, olmadan satın almak fâsittir. Bir ağacın tam belirmiş meyvesini yiyecek
hâlde olmasa bile satmak câizdir. Müşteri hemen toplar, ağaçta kalmasını
isterse, satış fâsit olur. Müşteri istemez, fakat bâyi izin verirse, iyi olur.
4. Fakirin, zekâtı teslim
almadan satması fâsittir. Ganimet malını taksim edilmeden önce satmak fâsittir.
5. Hayvanı hayvana
veresiye satmak fâsittir.
6. Kurtlanmış, bozulmuş
eti satmak bâtıldır. Kokmuş eti satmak fâsittir.
7. Veresiye olursa pahalı,
peşin olursa ucuz demek, yani meselâ peşin on liraya, veresiye, yani taksîtle
onbeş liraya vermek şeklinde iki şartlı satış fâsit olur. Çünkü, fiyatı
meçhuldür. Yalnız akit, veresiye veya peşinden birisi üzerine yapılırsa câiz
olur.
8. Yalnız toplamının
fiyatı söylenip satılan şeylerin [meselâ sürünün] sayısı az veya çok çıkarsa,
fâsit olur.
9. Yanında bulunmayan şeyi
müşteriye tarif etmeden satmak fâsittir. Müşteri, malı alırsam, bu para, malın
semeni olsun, malı almazsam, parayı geri gönder derse, fâsit olur.
10. Alacağını veresiye
satmak fâsittir.
11. Muztar olana, yani sıkışık durumda olana,
meselâ aç, susuz, çıplak, evsiz kalana, bunları, semen-i mislinden, yani
piyasadaki en yüksek değerinden gaben-i fahiş ile yüksek fiyatla satmak
fâsittir. Nafakasını temîn etmek için, herhangi bir şeyini satmak zorunda kalan
fakîr kimsenin sattığını, gaben-i fahişle ucuz almak da fâsittir.